Eşitsizliğin İklimi

İklim değişikliğine ilişkin tartışmalar çoğu zaman yükselen sıcaklıklar, eriyen buzullar, ekstrem hava olayları ve karbon emisyonları etrafında şekillenir. Son birkaç on yılda geliştirilen bilimsel çalışmalar iklim sistemine dair anlayışımızı köklü biçimde dönüştürmüş, uluslararası müzakereler ise yeni taahhütler ve zaman içinde gelişen iklim anlaşmaları aracılığıyla bu küresel krize ortak bir yanıt oluşturmayı hedeflemiştir.

İklim değişikliğine ilişkin tartışmaların önemli bir bölümü, krizin insanların yaşamları üzerindeki etkilerini anlamaktan ziyade onu ölçmeye odaklanmaktadır. Sorun çoğu zaman grafiklere, istatistiklere, yüzdelere ve küresel ortalamalara indirgenmektedir. İklim değişikliği; art arda yaşanan seller nedeniyle terk edilen evlerde, uzun süren kuraklık yüzünden kaybedilen hasatlarda, yükselen deniz seviyeleri altında giderek yok olan kıyılarda ve giderek daha sınırlı kaynaklarla yaşamını sürdürmeye çalışan topluluklarda somutlaşmaktadır. Ancak bu deneyimler toplumun tüm kesimleri tarafından eşit biçimde yaşanmamaktadır. Aksine, fırsatların ve kaynaklara erişimin hiçbir zaman eşit dağılmadığı bir dünyada mevcut eşitsizlikler tarafından şekillendirilmektedir.

İklim değişikliğine karşı kırılganlık, büyük ölçüde mevcut eşitsizlikler tarafından belirlenmektedir. Daha sınırlı mali kaynaklara ve daha zayıf kamu kurumlarına sahip topluluklar, küresel sera gazı emisyonlarına en az katkıda bulunmuş olmalarına rağmen iklim değişikliğinin en ağır sonuçlarıyla karşı karşıya kalmaktadır.

İklim adaleti, iklim değişikliğini çevresel bir sorundan daha fazlası olarak gören bir yaklaşımdır. Bu yaklaşım, iklim krizinin etkilerinin mevcut eşitsizliklerle yakından bağlantılı olduğunu ve bu eşitsizliklerin hem insanların iklim değişikliğini nasıl deneyimlediğini hem de bu etkilere nasıl yanıt verebildiğini şekillendirdiğini kabul etmektedir. Bu perspektiften bakıldığında, iklim politikalarının tüm ülkelerin aynı koşullarla karşı karşıya olduğu ya da aynı taahhütleri üstlenmesinin beklendiği varsayımına dayanmaması gerektiği savunulmaktadır.

İklim adaletinin temel ilkelerinden biri tarihsel sorumluluk ilkesidir. Sanayi Devrimi'nden bu yana, bugün gelişmiş ülke olarak kabul edilen devletler sanayileşmenin sağladığı ekonomik büyümeden yararlanırken tarihsel sera gazı emisyonlarının en büyük bölümünü üretmiştir. Buna karşılık, birçok gelişmekte olan ülke küresel sera gazı emisyonlarına çok daha sınırlı katkıda bulunmasına rağmen iklim değişikliğinin en ağır sonuçlarından bazılarıyla karşı karşıya kalmaktadır.

Tarihsel sorumluluk ilkesi, 1992 tarihli Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC) ile Ortak Fakat Farklılaştırılmış Sorumluluklar ve Göreceli Kabiliyetler (CBDR-RC) ilkesi aracılığıyla uluslararası hukukta resmiyet kazanmıştır. CBDR-RC ilkesi, tüm ülkelerin iklim değişikliğiyle mücadele konusunda ortak bir sorumluluğa sahip olduğunu kabul etmekle birlikte, ülkelerin iklim krizinin ortaya çıkmasına farklı düzeylerde katkıda bulunduğunu ve bu krizle mücadele edebilme kapasitelerinin de aynı olmadığını kabul etmektedir.

CBDR-RC ilkesinin etkisi, Kyoto Protokolü ile daha belirgin hale gelmiştir. Protokol kapsamında, hukuken bağlayıcı emisyon azaltım hedefleri ağırlıklı olarak gelişmiş ülkelere yüklenmiştir. Buna karşılık, gelişmekte olan ülkeler küresel emisyonlara tarihsel olarak çok daha sınırlı katkıda bulunmuş olmaları nedeniyle aynı yükümlülüklere tabi tutulmamıştır.

Paris Anlaşması ise farklı bir yaklaşım benimsemiştir. Tüm ülkelerin kendi ulusal katkı beyanlarını (NDCs) hazırlayıp düzenli olarak güncellemesini öngörmekte ve ülkelerin taahhütlerini kendi ulusal koşulları ile kapasiteleri doğrultusunda belirlemelerine olanak tanımaktadır.

Küresel Kuzey ile Küresel Güney arasındaki ayrım, iklim eşitsizliğinin en belirgin özelliklerinden biri olmaya devam etmektedir. Sanayi Devrimi'nden bu yana sera gazı emisyonlarının büyük bölümü Küresel Kuzey'deki sanayileşmiş ülkelerden kaynaklanırken, iklim değişikliğinin en ağır sonuçlarının önemli bir kısmı Küresel Güney'de hissedilmektedir. Sonuç olarak, iklim krizine en az katkıda bulunan ülkeler, bu krizin en ağır bedellerinden bazılarını ödemek zorunda kalabilmektedir.

Aynı ülke içinde de mevcut toplumsal ve ekonomik eşitsizlikler, insanların iklim değişikliğinin etkilerini nasıl deneyimlediğini şekillendirmeye devam etmektedir. Toplumsal cinsiyet, gelir düzeyi, yaş, engellilik durumu ve yerli kimliği gibi unsurlar, iklim kaynaklı risklere kimlerin daha fazla maruz kaldığını büyük ölçüde belirlemektedir. Dünyanın birçok bölgesinde kadınlar, tarım gibi iklime duyarlı sektörlerde orantısız biçimde temsil edilirken toprak mülkiyeti, mali kaynaklar ve siyasal katılım gibi alanlarda eşitsizliklerle karşılaşmaya devam etmektedir. Çocuklar ve gençler ise iklim krizini şekillendiren kararlar üzerinde çok sınırlı bir etkiye sahip olmalarına rağmen bu kararların sonuçlarıyla önceki kuşaklara kıyasla çok daha uzun süre yaşamak zorunda kalacaktır.

Yerli halklar ilave zorluklarla karşı karşıyadır. Küresel sera gazı emisyonlarına çok sınırlı katkıda bulunmalarına rağmen, birçok yerli topluluk biyolojik çeşitlilik kaybı, ormansızlaşma ve atalarından miras kalan toprakların tahrip olması gibi süreçlerden en doğrudan etkilenen gruplar arasında yer almaktadır. Bu baskılar yalnızca geçim kaynaklarını değil, aynı zamanda kültürel mirası ve geleneksel bilgiyi de tehdit etmektedir.

Tüm bu eşitsizlik biçimleri birlikte değerlendirildiğinde, iklim adaletinin yalnızca devletler arasındaki sorumlulukların paylaşımıyla sınırlı olmadığı görülmektedir. Uluslararası iklim anlaşmaları bu kaygıları giderek daha fazla dikkate almaya başlamış olsa da, iklim adaletinin temel ilkelerinin uygulamaya nasıl aktarılacağı konusunda halen evrensel bir uzlaşı bulunmamaktadır. İklim krizi giderek derinleşirken, bu krizle mücadele emisyonların azaltılmasından fazlasını gerektirmektedir. Bunun için de, öncelikle, iklim krizinin en ağır yükünü kimin taşıdığını belirleyen eşitsizliklerle yüzleşmek gerekmektedir.